Σχολιαστές, πολιτικοί και ειδικοί στις αντίθετες πλευρές της συζήτησης σχετικά με συμφωνία που επιτεύχθηκε από το Ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού για την τελική επιστροφή από τις Ηνωμένες Πολιτείες 161 αντικειμένων που χρονολογούνται στον κυκλαδικό πολιτισμό, συμφωνούν τουλάχιστον σε ένα σημείο: ότι η διαδικασία είναι άνευ προηγουμένου και πλέουμε σε αχαρτογράφητα νερά.

Η νομοθεσία που σκιαγραφεί τη συμφωνία μεταξύ του Υπουργείου Πολιτισμού, του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης Γουλανδρή στην Αθήνα, του Μητροπολιτικού Μουσείου Νέας Υόρκης και του Ινστιτούτου Αρχαίου Ελληνικού Πολιτισμού με έδρα το Ντέλαγουερ επικυρώθηκε από τη Βουλή την Πέμπτη με τις ψήφους της κυβερνητικής πλειοψηφίας.

Σύμφωνα με τη νέα νομοθεσία, το ελληνικό κράτος θα έχει την κύρια κυριότητα της ιδιωτικής συλλογής που συνέταξε ο Leonard Stern και στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης θα δανειστούν 15 είδωλα μέσω του ινστιτούτου Delaware που μόλις ιδρύθηκε από το μουσείο. Τα ειδώλια θα παρουσιαστούν στην Αθήνα για περίοδο ενός έτους προτού επιστραφούν στις Ηνωμένες Πολιτείες και παρουσιαστούν στο Μητροπολιτικό Μουσείο μαζί με την υπόλοιπη συλλογή για μια περίοδο 10 ετών.

Κάθε πέντε χρόνια μετά το τέλος της αρχικής δεκαετίας, η συλλογή θα δανείζεται στην Ελλάδα σε παρτίδες 15 αντικειμένων που θα εκτίθενται δημόσια εδώ. Το 2049, στο τέλος της 25ετίας, το ελληνικό κράτος μπορεί να επεκτείνει το δάνειο στη Met για άλλα 25 χρόνια ή να επαναφέρει ολόκληρη τη συλλογή στην Ελλάδα. Το Met υποχρεούται να δηλώσει ξεκάθαρα ότι τα είδωλα ανήκουν στο ελληνικό κράτος, ενώ παράλληλα διοργανώνει εκστρατείες για την προβολή του κυκλαδικού πολιτισμού και για την παροχή υποτροφιών σε Έλληνες αρχαιολόγους.

Το The Met επικοινώνησε για πρώτη φορά με το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού τον Ιούνιο του 2020, ενημερώνοντάς το ότι ο Stern είχε εκδηλώσει ενδιαφέρον να δείξει και δωρίσει τη συλλογή του στο αμερικανικό μουσείο και ρωτούσε εάν το ελληνικό κράτος γνώριζε την ύπαρξή της. Κατά τις διαπραγματεύσεις που ακολούθησαν, συμφωνήθηκε ότι η κύρια κυριότητα των αντικειμένων θα περιέλθει στο ελληνικό κράτος όπως ορίζει ο αρχαιολογικός νόμος της χώρας.

Για να συμβεί αυτό, ήταν απαραίτητο να ιδρυθεί μια προσωρινή υπηρεσία – το Ινστιτούτο Αρχαίου Ελληνικού Πολιτισμού με έδρα το Ντέλαγουερ – στο οποίο ο συλλέκτης δώρισε τη συλλογή, με όλα τα φορολογικά οφέλη που προβλέπει η αμερικανική νομοθεσία. Πηγές ανέφεραν στην Καθημερινή ότι πρόεδρος του ινστιτούτου θα είναι ο πρόεδρος του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης που είναι ένα από τα μέρη της συμφωνίας. Η πλειοψηφία του διοικητικού συμβουλίου της θα είναι επίσης Έλληνες. Το ινστιτούτο, πρόσθεσαν οι πηγές, θα εμπλακεί σε παρόμοιες συμφωνίες στο μέλλον.

Πηγές του υπουργείου Πολιτισμού δήλωσαν στην Καθημερινή ότι το μουσείο της Νέας Υόρκης επιθεώρησε τους τίτλους ιδιοκτησίας της συλλογής και δεν διαπιστώθηκε ότι τίποτα δεν πάει καλά.

«Μια χώρα έχει υποχρέωση να πάρει πίσω τα πολιτιστικά της αγαθά», είπε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη στους νομοθέτες ενόψει της ψηφοφορίας της Πέμπτης το βράδυ. Αυτό, πρόσθεσε, μπορεί να επιτευχθεί μέσω νομικών αξιώσεων, αλλά και με πιο «μετριοπαθείς στρατηγικές», είπε, υπερασπιζόμενη την αμφιλεγόμενη συμφωνία.

Εδώ, η Καθημερινή παρουσιάζει δύο απόψεις για το θέμα:

ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΛΤΣΑΣ

Η ιδιωτική συλλογή του δισεκατομμυριούχου των ΗΠΑ Leonard. Το N. Stern περιλαμβάνει 161 αντικείμενα, κυρίως μαρμάρινα ειδώλια, καθώς και αγγεία και μερικά μικρότερα αντικείμενα κυκλαδικής τέχνης.

Πρόκειται προφανώς για έργα κορυφαίας ποιότητας. Τα μαρμάρινα ειδώλια είναι μεγάλης αρχαιολογικής αξίας. μερικά είναι ιδιαίτερα σημαντικά λόγω του μεγέθους και της σπανιότητάς τους. Το ένα από αυτά έχει ύψος 1,32 μέτρα. Μόνο δύο άλλα άθικτα ειδώλια τέτοιας κλίμακας είναι γνωστό ότι υπάρχουν – το ένα στεγάζεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο στην Αθήνα και το άλλο εκτίθεται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, επίσης στην ελληνική πρωτεύουσα – και ουσιαστικά είναι μνημειώδη γλυπτά. Πολλά άλλα αγάλματα από τη συλλογή Stern έχουν ύψος 70-85 εκατοστά.

Αυτά τα ειδώλια είναι καίρια για τη μελέτη της τέχνης και γενικότερα του κυκλαδικού πολιτισμού. Μερικά από αυτά είναι εξαιρετικά σπάνια, όπως ένα διπλό ειδώλιο με τη μια μορφή να στέκεται στο κεφάλι της άλλης (μικρό θραύσμα αυτού του τύπου βρίσκεται στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης) και ένα πρώιμο γυναικείο είδωλο σε ανάγλυφο.

Τα ειδώλια περιλαμβάνουν όλες τις παραλλαγές της κανονικής τάξης με τα χέρια διπλωμένα στη μέση – συνηθέστερα τους τύπους Σπέδου, Δοκαθισμάτων και Καψάλα. Τα περισσότερα έργα έχουν σωθεί άθικτα ή σχεδόν ανέπαφα, με μικρές φθορές, γεγονός που τους προσδίδει προστιθέμενη αξία.

Τα αγγεία της συλλογής, που περιλαμβάνουν τύπους κρατήρα, φιάλη και κύλικα, είναι σε άριστη κατάσταση. Άλλα σπάνια αντικείμενα περιλαμβάνουν μια ραβδωτή μαρμάρινη κανδήλα, ένα αγγείο με ανάγλυφο ανθρώπινης μορφής, πρώιμες λίθινες πυξίδες με εγχάρακτη διακόσμηση και κομψούς κυλίκες με πόδια.

Είναι σαφές ότι οι αρχαιότητες της συλλογής είναι το κλειδί για τη μελέτη και την καλύτερη κατανόηση του πολιτισμού που άκμασε στο νησιωτικό σύμπλεγμα των Κυκλάδων του Αιγαίου πελάγους περίπου μεταξύ 3000 και 2000 π.Χ. Η Ελλάδα πρέπει να βάλει στόχο να αποκτήσει όλη αυτή τη συλλογή, να την επαναπατρίσει και να την εκθέσει στα μουσεία της χώρας.

Ο Νικόλαος Καλτσάς είναι επίτιμος διευθυντής του Υπουργείου Πολιτισμού.

ΜΑΡΙΑ ΑΝΔΡΕΑΔΑΚΗ-ΒΛΑΖΑΚΗ

Μέχρι τώρα, η Ελλάδα κατείχε παγκόσμιο ηγέτη σε δύο τομείς που σχετίζονται με τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς, με βάση τις αυστηρές διατάξεις του Ν. 3028/2002: την προστασία και διατήρηση των ιστορικών μνημείων, καθώς και την καταπολέμηση του παράνομου εμπορίου αρχαιοτήτων και η προσπάθεια για την επιστροφή των αρχαιοτήτων στις χώρες προέλευσής τους. Η Ελλάδα μάλιστα προσέφερε τεχνική βοήθεια σε πολλές χώρες σε αυτούς τους τομείς.

Το 2015-16 αναλάβαμε με υπερηφάνεια την προεδρία της Επικουρικής Επιτροπής της UNESCO της Συνάντησης των Κρατών Μερών στη Σύμβαση του 1970 για το παράνομο εμπόριο και τη μεταβίβαση της ιδιοκτησίας πολιτιστικών αγαθών. Και με περηφάνια ξεκινήσαμε μια συντονισμένη προσπάθεια για τον επαναπατρισμό των Γλυπτών του Παρθενώνα, αφού κερδίσαμε την υποστήριξη των περισσότερων από τα κράτη που υπέγραψαν τη Σύμβαση του 1970.

Η συνολική στάση της σημερινής ηγεσίας του Ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού στο θέμα της προστασίας των μνημείων μας είναι, δυστυχώς, επιζήμια. Το πιο πρόσφατο παράδειγμα είναι η θέσπιση νομοθεσίας για την «επιστροφή» μιας ιδιωτικής συλλογής 161 κυκλαδικών αντικειμένων στην Ελλάδα. Αυτό που συνοψίζεται, εν συντομία, είναι ότι το Κοινοβούλιο συμφώνησε το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης να έχει στην κατοχή του και να εκθέτει για 50 χρόνια, αντικείμενα που ελήφθησαν παράνομα από την Ελλάδα. Και αυτό είναι όταν:

Η πολιτεία της Νέας Υόρκης έχει αυστηρή νομοθεσία σχετικά με τα αντικείμενα που εκτίθενται στα μουσεία της. Μόνο τον περασμένο χρόνο, ο εισαγγελέας του Μανχάταν εξέδωσε έξι εντάλματα για την κατάσχεση παράνομων αντικειμένων από το Met και την επιστροφή τους στις χώρες προέλευσής τους. Μπορεί πραγματικά να είναι σύμπτωση ότι η μεγαλύτερη από αυτές τις εντολές για κατάσχεση, που χρονολογείται στις 11-21 Ιουλίου, συμπίπτει με την υπογραφή της αμφιλεγόμενης συμφωνίας για το κυκλαδίτικο ειδώλιο από τον Έλληνα υπουργό Πολιτισμού;

Σύμφωνα με δημοσιεύματα του διεθνούς Τύπου, ο συλλέκτης που έχει αυτά τα είδωλα, ο Λέοναρντ Στερν, δεν σκόπευε ποτέ να τα δωρίσει στην Ελλάδα, αλλά στο Met. Καθώς μια τέτοια δωρεά ήταν αδύνατη σύμφωνα με τους αυστηρούς νόμους της Νέας Υόρκης, επειδή η Ελλάδα διατηρεί την κύρια ιδιοκτησία, η Met προσέγγισε την υπουργό Λίνα Μενδώνη και μαζί κατέληξαν στην ακόλουθη επαίσχυντη λύση: αλλαγή του νόμου, δημιουργία ινστιτούτου στο εξωτερικό που θα εμφανιζόταν ως ιδιοκτήτης των αρχαιοτήτων, παραχωρώντας έκθεση 50 χρόνων στο Met και ρίχνοντας στην Ελλάδα ένα κόκκαλο, δάνειο των ειδώλων σε παρτίδες στο ιδιόκτητο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης στην Αθήνα για να συγκεντρωθούν όλα μαζί σε μισό αιώνα στο ιδιωτικό μουσείο. Για ντροπή!

Η αυθεντικότητα των 161 κυκλαδίτικων ειδώλων δεν έχει πιστοποιηθεί από καμία ελληνική αρχαιολογική υπηρεσία –και τόσα πλαστά έχουν βρεθεί να κυκλοφορούν στη διεθνή αγορά τέχνης– και η συλλογή Stern δεν έχει δημοσιευθεί σε κανένα έγκυρο έντυπο ή περιοδικό. Με την ψήφιση του νόμου, η Βουλή όχι μόνο νομιμοποιεί τη συλλογή, αλλά και πιστοποιεί τη γνησιότητά της, χωρίς κανένα κατάλληλο αποδεικτικό στοιχείο. Ποιο νομικό δικαίωμα είχε ο υπουργός να υπογράψει μια τόσο επικίνδυνη συμφωνία χωρίς τη συμβολή των αρμόδιων αρχών και, επιπλέον, να εμπλέξει τη Βουλή;

Δεδομένου ότι τα 161 είδωλα είναι ξεκάθαρα προϊόν παράνομων ανασκαφών και λεηλασιών, η επικύρωση της επίμαχης συμφωνίας νομιμοποιεί έμμεσα τις παράνομες αρχαιότητες που κρατούνται σε αποθήκες από μουσεία υπό τον φόβο της κατάσχεσης. Και αυτό συμβαίνει καθώς μεγάλα ξένα μουσεία τα τελευταία χρόνια επιλέγουν για προσωρινές εκθέσεις με δάνεια από χώρες όπως η Ελλάδα αντί να αγοράζουν ύποπτες αρχαιότητες χωρίς τη δέουσα επιμέλεια.

Το Υπουργείο Πολιτισμού έχει το θράσος να μιλήσει για μια πρωτοποριακή μουσειακή πολιτική που θα μπορούσε να ανοίξει το δρόμο για την επιστροφή των Γλυπτών του Παρθενώνα, όταν όλη αυτή η υπόθεση δεν κάνει τίποτα άλλο από το να υπονομεύει την πολύ σοβαρή υπόθεση του συγκεκριμένου ισχυρισμού. Είναι μια ηχηρή ήττα για την Ελλάδα. Το επιχείρημα ότι εκατομμύρια άνθρωποι θα μπορούν να απολαύσουν τα ειδώλια στο Met είναι το ίδιο που χρησιμοποιεί το Βρετανικό Μουσείο για τα Γλυπτά του Παρθενώνα.

Η επικύρωση αυτής της συμφωνίας θα έχει αντίκτυπο σε όλες τις αξιώσεις της Ελλάδας για επιστροφή ιστορικών αντικειμένων που κρατούνται παράνομα στο εξωτερικό. Θα αμβλύνει επίσης τη διεθνή κοινή γνώμη για το θέμα του λαθρεμπορίου αρχαιοτήτων. Επιπλέον, θα τορπιλίσει τις συμμαχίες μας με την Κύπρο, την Ιταλία, την Τουρκία και την Αίγυπτο γιατί η Ελλάδα θα ακολουθήσει μια εντελώς διαφορετική μέθοδο διεκδίκησης της επιστροφής των αρχαιοτήτων της.

Δυστυχώς, η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Πολιτισμού προτιμά να καταλήξει σε μια συμφωνία που αψηφά τις διατάξεις του ισχύοντος αρχαιολογικού νόμου, παρόλο που η Ελλάδα διαθέτει όλα τα νόμιμα όπλα που χρειάζεται από άλλες επιτυχημένες διεκδικήσεις επαναπατρισμού.

Για να μην πω ότι έχει κάνει διεθνή γέλιο την Ελλάδα. Μόλις πριν από λίγες ημέρες, η Ιταλία πέτυχε την επιστροφή των αντικειμένων από το Getty. Η Ελλάδα –η οποία βασίζεται τόσο πολύ στον πολιτισμό και τα μνημεία της–, αντίθετα, προσπαθεί να πείσει τον κόσμο ότι η ανανέωση των συλλογών των ιδιωτικών μουσείων ισοδυναμεί με επαναπατρισμό, ενώ παράλληλα επανασυστήνεται ως η χώρα που ξεπλένει τους λαθρέμπορους αρχαιοτήτων.

Η Δρ Μαρία Ανδρεαδάκη-Βλαζάκη είναι επίτιμη γενική διευθύντρια αρχαιοτήτων πολιτιστικής κληρονομιάς και πρώην πρόεδρος της Επικουρικής Επιτροπής της UNESCO της Συνόδου των Κρατών Μερών στη Σύμβαση του 1970.

Από news