Οι απόψεις μου για τον Ελληνισμό της Μικράς Ασίας έχουν προκαλέσει συχνά αντιρρήσεις από επικριτές που ισχυρίζονται ότι οι ελληνικοί πληθυσμοί που εκδιώχθηκαν το 1922 ζούσαν στην περιοχή από την αρχαιότητα. Προσπάθησα να εξηγήσω ότι υπάρχουν στοιχεία που υποστηρίζουν την παρουσία των Ελλήνων του Πόντου ήδη από τα βυζαντινά χρόνια. Το ίδιο, ωστόσο, δεν μπορεί να ειπωθεί για τους ελληνικούς πληθυσμούς στη δυτική ακτή της Ανατολίας, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν συστηματικά στη Μικρά Ασία από τα τέλη του 17ου αιώνα.

Η καλλιέργεια της ελληνικής γλώσσας ήταν ένας τρόπος διατήρησης της ταυτότητας. Στο μνημειώδες έργο του «Η παρακμή του μεσαιωνικού ελληνισμού στη Μικρά Ασία και η διαδικασία του εξισλαμισμού από τον 11ο έως τον δέκατο πέμπτο αιώνα», ο Ελληνοαμερικανός ιστορικός Σπέρος Βρυώνης εξηγεί ότι οι Έλληνες είχαν υποστεί εξαφάνιση σε πολλές περιοχές.

Ο Πανταλέων Σεβαστόπουλος, Βρετανός πολίτης, το 1733 έθεσε την Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης (σημερινή Σμύρνη) υπό την προστασία του Βρετανικού Προξενείου για να προστατεύσει την κοινότητα από την κακομεταχείριση της οθωμανικής διοίκησης. Το 1773 παραχωρήθηκαν στους χριστιανούς κατοίκους του Αϊβαλί (σημερινό Αϊβαλί) προνόμια που ισοδυναμούσαν με αυτόνομο καθεστώς. Οι Οθωμανοί προφανώς εκτιμούσαν την οικονομική ανάπτυξη που ωθήθηκε από τους Έλληνες αποίκους.

Το Αϊβαλί κατοικήθηκε από αποίκους από την Πελοπόννησο και τα νησιά του Αιγαίου και γνώρισε άνθηση στο εμπόριο λαδιών και σαπουνιού. Έλληνες από το Λαύριο και τη Μυτιλήνη που είχαν εργαστεί στα μεταλλεία μετακόμισαν στην Πέργαμο και στα Μπάλια. Η χερσόνησος των Ερυθρών (Τσεσμέ) κατοικήθηκε από Χιώτες.

Το Αϊδινί κατοικούνταν από Έλληνες από τα Ζαγοροχώρια της Ηπείρου, η Απολλωνία είδε νέους πληθυσμούς να καταφθάνουν από τη Μάνη, ενώ η Κούλα έβαλε αποίκους από το νησί της Σάμου του ανατολικού Αιγαίου. Πολλοί από τους νεοφερμένους εργάζονταν στους σιδηροδρόμους, καθώς η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε παραχωρήσει στους Βρετανούς για την κατασκευή της γραμμής Σμύρνης-Αϊδινίου το 1856. Η γραμμή Βόσπορου-Άγκυρας, μέσω Εσκισεχίρ και της γραμμής Αφιονκαραχισάρ-Ικόνιο (σήμερα ως Ικόνιο) και από εκεί στα Άδανα, χρησίμευσε ως δίκτυο ελληνικών εμπορικών συμφερόντων.

Περιοχή προς περιοχή οι Έλληνες της Μικράς Ασίας διατήρησαν τις ιδιαιτερότητές τους. Από τους αρχαίους οικισμούς του Πόντου μέχρι το βιλαέτι του Ικονίου, οι ελληνικοί πληθυσμοί χρησιμοποίησαν το ελληνικό αλφάβητο για να γράψουν την τουρκική τους μορφή, γνωστή ως καραμανλίδικη διάλεκτο. Εν τω μεταξύ, ο ελληνικός εθνικισμός προήλθε από τα αστικά κέντρα και όχι από την τουρκόφωνη επαρχία της ανατολής.

Η «Γιαούρ Σμύρνη» (άπιστη Σμύρνη), όπως την αποκαλούσαν οι Μουσουλμάνοι, η πρωτεύουσα κάθε ελληνικής δραστηριότητας, παρέμεινε το κέντρο του ελληνισμού μέχρι την είσοδο των τουρκικών στρατευμάτων στην πόλη τον Σεπτέμβριο του 1922.

Ο Θάνος Βερέμης είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Από news