Στην αρχαία Αθήνα, τη γενέτειρα της δημοκρατίας, οι πολίτες δεν χρησιμοποιούσαν τροποποιητές για να ορίσουν τη δημοκρατία. Η δημοκρατία ήταν μια σταθερή και ξεκάθαρη έννοια. Πιο συγκεκριμένα, η δημοκρατία ήταν «ο κανόνας του δήμου (πολίτης), δηλαδή ένα σύνταγμα αυτοδιοίκησης. Οι «δήμοι» τότε ήταν οι ενήλικοι άνδρες Αθηναίοι που είχαν ψήφο και αποτελούσαν πολιτικό θεσμό διακυβέρνησης. Η ψηφοφορία στην Αθηναϊκή Δημοκρατία είχε ένα περιεχόμενο διαφορετικό από αυτό των σύγχρονων κρατών: ήταν μια ψηφοφορία που κυβερνούσε, νομοθετούσε και απονομή δικαιοσύνης χωρίς αντιπροσώπευση.

Τρεις θεμελιώδεις πυλώνες περιγράφουν την αθηναϊκή δημοκρατία: η ισοπολιτεία, η ισονομία και η ισονομία. «Ισοπολιτεία» σημαίνει ισότητα συμμετοχής στη διακυβέρνηση, δηλαδή ότι κάθε πολίτης μπορούσε να εκλεγεί και να εκλεγεί στους πολιτικούς θεσμούς της πόλης-κράτους χωρίς καν να το ζητήσει. Οποιοσδήποτε πολίτης είχε δικαίωμα να υπηρετήσει ως δικαστής/ένορκος στα Λαϊκά δικαστήρια, ως μέλος του Συμβουλίου των Πεντακοσίων και ως άλλοι δικαστές. Οποιοσδήποτε πολίτης θα μπορούσε να ψηφιστεί ένας από τους Δέκα Στρατηγούς (ηγέτες και υπηρέτες του λαού). Και το πιο σημαντικό, το να είσαι πολίτης κάνει έναν ενήλικο Αθηναίο μέλος του κυρίαρχου πολιτικού θεσμού της δημοκρατίας: της Συνέλευσης του Λαού. Αυτός ο θεμελιώδης πυλώνας της δημοκρατίας, η «ισοπολιτεία», που είναι η πεμπτουσία της έννοιας της δημοκρατίας, δεν υπήρξε ποτέ στον δυτικό κόσμο παρά μόνο στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Οι άλλοι δύο πυλώνες, η «ισονομία», η ισότητα ενώπιον του νόμου και η «ισηγορία», η ισότητα και η ελευθερία του λόγου, εμφανίζονται στις φιλελεύθερες δυτικές κοινοβουλευτικές δημοκρατίες της νεωτερικότητας με τη μορφή ατομικών δικαιωμάτων. Ωστόσο, όσοι έχουν κοινωνική δύναμη και πλούτο έχουν προνομιακή πρόσβαση σε αυτούς τους δύο πυλώνες.

Η 15η Σεπτεμβρίου είναι η Παγκόσμια Ημέρα Δημοκρατίας. Ο όρος «δημοκρατία» έχει στέρεο και ρητό περιεχόμενο; Ή μάλλον, οι πολλαπλοί τροποποιητές που προηγούνται του ουσιαστικού δημοκρατία μεταμόρφωσαν το περιεχόμενό του; Θα ξεκινήσω τη σκέψη μου με ένα εξέχον και ευθύ παράδειγμα συνταγματικής γεωγραφίας για να καταδείξω την πλαστικοποιημένη χρήση του όρου «δημοκρατία» στον σύγχρονο κόσμο. Αυτή η χρήση έχει ως αποτέλεσμα να παγιδεύονται εννοιολογικά οι πολίτες σε πολιτικά περιβάλλοντα που ονομάζονται δημοκρατίες χωρίς να υπάρχουν οι πολιτικοί θεσμοί που αντιστοιχούν στο περιεχόμενο του όρου δημοκρατία. Στην αρχική της σημασία, η λέξη δημοκρατία τεκμηριώνει τη «διακυβέρνηση από τους πολίτες», ένα σύνταγμα που έλαβε χώρα στον ιστορικό χρόνο στον ελληνικό κόσμο και σύμφωνα με το οποίο ο «δήμος», οι πολίτες, ασκούν νομοθετική, εκτελεστική και δικαστική εξουσία και συμμετέχουν σε όλους σχεδόν τους πολιτικούς θεσμούς με τυχαία επιλογή. Τούτου λεχθέντος, η δημοκρατία, στην αρχική της έννοια, είναι μια έννοια που περιγράφει ένα αυτοδιοικούμενο κράτος.

Έχοντας ορίσει την έννοια, ας εξετάσουμε ποιες χώρες ονομάζονται δημοκρατίες με τροποποιητές που αποκλίνουν περισσότερο ή λιγότερο από το αρχικό περιεχόμενο της δημοκρατίας. Θα παρατηρήσουμε ότι ο όρος δημοκρατία κυμαίνεται από τον φιλελευθερισμό μέχρι το αυταρχικό φαινόμενο. Επίσης, θα συνειδητοποιήσουμε ότι ορισμένες χώρες δεν ονομάζονται συνταγματικά ως δημοκρατίες/δημοκρατίες, ωστόσο οι άνθρωποι τις αντιλαμβάνονται ως δημοκρατίες. Επίσης, θα παρατηρήσουμε το παράδοξο ότι οι τελευταίες, εκείνες των οποίων η συνταγματική ονομασία δεν περιλαμβάνει τον όρο «δημοκρατία/δημοκρατία», είναι σχεδόν πανομοιότυπες με χώρες που ονομάζονται δημοκρατίες/δημοκρατίες και πολύ πιο φιλελεύθερες από άλλες που αυτοαποκαλούνται «δημοκρατίες/δημοκρατίες», αν και αποτελούν ολοκληρωτικά κράτη.

Για να δείξω σε ποιο βαθμό ο όρος έχει διευρυνθεί διεθνώς, δειγματοληπτικά λαμβάνω χώρες που ονομάζονται δημοκρατίες. Ωστόσο, η συνταγματική τους ονομασία εμφανίζεται ως δημοκρατία: Ελλάδα (προεδρική κοινοβουλευτική δημοκρατία), Ρωσία (ομοσπονδιακή ημιπροεδρική δημοκρατία), Κίνα (μονοκομματική σοσιαλιστική δημοκρατία), Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής (ομοσπονδιακή προεδρική συνταγματική δημοκρατία), Γαλλία (ημι- προεδρική δημοκρατία), Κορέα (μονοκομματική σοσιαλιστική δημοκρατία), Τουρκία (προεδρική συνταγματική δημοκρατία), Αίγυπτος (ημιπροεδρική δημοκρατία), Καναδάς (ομοσπονδιακή κοινοβουλευτική συνταγματική μοναρχία), Δανία (κοινοβουλευτική συνταγματική μοναρχία), Ελβετία (ομοσπονδιακή κοινοβουλευτική ημιάμεση δημοκρατία), την Ινδία (ομοσπονδιακή κοινοβουλευτική συνταγματική δημοκρατία) και ούτω καθεξής. Επίσης, αναφέρω ενδεικτικά χώρες όπως το Ηνωμένο Βασίλειο (συνταγματική κοινοβουλευτική μοναρχία) και το Λουξεμβούργο (συνταγματικό δουκάτο), που δεν αυτοαποκαλούνται δημοκρατίες/δημοκρατίες. Ωστόσο, θεωρούνται δημοκρατίες όπως οι άλλες ευρωπαϊκές χώρες και οι ΗΠΑ. Έχει αποδειχθεί ότι οι αυταρχικές κυβερνήσεις αυτοαποκαλούνται επίσης δημοκρατίες/δημοκρατίες, υπονοώντας ότι είναι δημοκρατικές χώρες. Το τελευταίο συνιστά ύβρι, καθώς αυτά τα ολοκληρωτικά καθεστώτα αναφέρονται στη δημοκρατία ενώ στερούν τους πολίτες τους από τις ελευθερίες τους, τους καταπιέζουν, επιβάλλουν λογοκρισία, φυλακίζουν, βασανίζουν και εκτελούν τους πολίτες τους.

Έχει αποδειχθεί ότι η υπερβολική ή κακή χρήση του όρου δημοκρατία στον διεθνή συνταγματικό χάρτη δημιουργεί σύγχυση και συσκοτίζει ό,τι τεκμηριώνει ο όρος, καθώς η χρήση του κυμαίνεται από δημοκρατίες έως ολοκληρωτικά καθεστώτα. Επιπλέον, οι τροποποιητές «μη φιλελεύθερη», «φιλελεύθερη», «συμμετοχική», «διαβουλευτική», «άμεση» και «έμμεση» δημοκρατία είναι συχνά αντιφατικές ή περιττές. Πρώτον, ο όρος δημοκρατία στον ελληνικό κόσμο τεκμηριώνει μια ολοκληρωμένη έννοια που δεν δέχεται πρόσθετους τροποποιητές για να την περιγράψει: είναι ο κρατός του δήμου, δηλαδή η διακυβέρνηση από τον πολίτη που συγκροτείται σε έναν πολιτικό θεσμό, τον δήμο. Τούτου λεχθέντος, ας εξετάσουμε τους διάφορους τροποποιητές. Ας υποθέσουμε ότι είναι μια «ανελεύθερη» δημοκρατία. Σε αυτή την περίπτωση, δεν είναι δημοκρατία γιατί η έννοια της δημοκρατίας περιλαμβάνει την ιδέα της ολιστικής ελευθερίας για τους πολίτες της (πολιτικούς, κοινωνικούς, ατομικούς) και ο φιλελευθερισμός συμμετέχει σε αυτήν. Επομένως, η «φιλελεύθερη δημοκρατία» είναι επίσης περιττή, δεδομένου ότι, σε μια δημοκρατία, οι πολίτες απολαμβάνουν ατομικής ελευθερίας εντός του συνταγματικού πλαισίου. Εάν πρόκειται για δημοκρατία, ο τροποποιητής «άμεση» δεν είναι απαραίτητος, επειδή αυτός ο όρος αρχικά τεκμηριώνει ένα αυτο-ιδρυμένο και αυτοδιοικούμενο κράτος από τους πολίτες του. Το ίδιο ισχύει για τη «συμμετοχική δημοκρατία» ή τη «διαβουλευτική δημοκρατία»: ο όρος δημοκρατία προϋποθέτει τη συμμετοχή των πολιτών με δράση και συζήτηση. Διαφορετικά, δεν υπάρχει. Όσον αφορά τους τροποποιητές «έμμεσο», που σημαίνει ότι ο πολίτης δεν αυτοκυβερνάται, αλλά αντίθετα η άσκηση της πολιτικής αναβάλλεται σε άλλα κυβερνητικά όργανα, τότε, στην περίπτωση αυτή, η δημοκρατία στην αρχική της έννοια δεν ισχύει: ο όρος δημοκρατία τεκμηριώνει το μικτό σύνταγμα που συνδυάζει μοναρχικά, ολιγαρχικά και δημοκρατικά χαρακτηριστικά.

Σε σύγκριση με την αρχική έννοια της δημοκρατίας, συνάγεται ότι οι σύγχρονες δυτικές κοινωνίες αποτελούν φιλελεύθερες κοινοβουλευτικές δημοκρατίες που προστατεύουν τις ατομικές ελευθερίες και παραχωρούν δικαιώματα. Κυβερνούνται από εκλεγμένους αντιπροσώπους, επαγγελματίες πολιτικούς που αντλούν νομιμότητα από τη λαϊκή ψήφο. Ωστόσο, η ιδιότητα του πολίτη παραμένει περιορισμένη στην ιδιωτική σφαίρα, χωρίς να αποτελεί κυβερνητικό όργανο. Επικεφαλής των σύγχρονων δημοκρατιών είναι ένας πρόεδρος, ένας πρωθυπουργός, ένας μονάρχης ή ένας συνδυασμός και των δύο. Ο καθηγητής Γεώργιος Κοντογεώργης, πρώην πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστημών στην Αθήνα, προτείνει μια νέα συνταγματική τυπολογία για τη νεωτερικότητα και επαναπροσδιορίζει τη δημοκρατία για τη νεωτερικότητα. Πρ. Ο Κοντογεώργης ταξινομεί τις φιλελεύθερες κοινοβουλευτικές δημοκρατίες της νεωτερικότητας ως παραλλαγές της «φιλελεύθερης εκλεγμένης μοναρχίας». Σύμφωνα με την ταξινομία του, η «εκπροσώπηση» αποτελεί μια επερχόμενη εξελικτική φάση κατά την οποία οι πολίτες αποτελούν ένα πολιτικό κυβερνητικό όργανο που αναθέτει πολιτικές στα κυβερνητικά όργανα. Η επόμενη φάση της κοινωνικής βιολογίας είναι η «δημοκρατία». Τούτου λεχθέντος, σύμφωνα με την «κοσμοσυστημική γνωσιολογία» του, η δημοκρατία είναι ένας μελλοντικός στόχος στο ιστορικό γίγνεσθαι της νεωτερικότητας που προσφέρει στην ανθρωπότητα έναν ορίζοντα αισιοδοξίας για πιο δημοκρατικούς θεσμούς που στοχεύουν στην αυτονομία.

Πώς θα μπορούσε να γίνει κάτι τέτοιο; Θα αντλήσω ένα παράδειγμα από το βιβλίο του Δανό ελληνιστή Mogens Herman, «The Tradition of Ancient Greek Democracy and Its Importance for Modern Democracy» (Κοπεγχάγη, 2005). Προτείνει ότι τα φιλελεύθερα κοινοβουλευτικά κράτη, όπως η πατρίδα του η Δανία, θα μπορούσαν να παραχωρήσουν θεσμικό ρόλο στους πολίτες για την άσκηση της πολιτικής. Πιο συγκεκριμένα, προτείνει τη δημιουργία ενός διαβουλευτικού πολιτικού θεσμού με τυχαία επιλογή μεταξύ των πολιτών, ο οποίος θα συζητά για όλα τα πολιτικά θέματα από επιτροπές και θα συμβουλεύεται το κοινοβούλιο. Μια τέτοια κατεύθυνση θα οδηγούσε σε πιο αντιπροσωπευτικά κοινοβούλια. Θα ανατρέψει την αυξανόμενη απάθεια των πολιτών για την πολιτική, την εξασθενημένη αν όχι ανύπαρκτη εμπιστοσύνη τους στην πολιτική τάξη και θα αποτρέψει τελικά μια οξεία πολιτική κρίση και την άνοδο του αυταρχικού φαινομένου.

Συνοψίζοντας, οι διάφοροι τροποποιητές που περιγράφουν τη δημοκρατία στη νεωτερικότητα πλαστικοποιούν και συγχέουν την αρχική έννοια της δημοκρατίας. Αυτή η σύγχυση αποπροσανατολίζει τους πολίτες από τον ρόλο τους να συμμετέχουν στην πολιτική και τους αφήνει με αδυναμία και απογοήτευση. Είναι κρίσιμο να συνειδητοποιήσουμε ότι η δημοκρατία δεν πρέπει να κατηγορηθεί, και είναι το μόνο σύνταγμα που τεκμηριώνει τον ενεργό πολιτικό ρόλο του πολίτη, καθώς βασίζεται στη δυνατότητα κάθε πολίτη να συμβάλει στην πρόοδο της κοινωνίας. Η αποσαφήνιση της αρχικής έννοιας της δημοκρατίας είναι απαραίτητη, ώστε ο σύγχρονος πολίτης να κατανοήσει την ιδέα της πολιτικής ατομικότητας σε μια δημοκρατική κοινωνία, επειδή μπορεί να τη φιλοδοξεί.

Η Δρ Πολυβία Παραρά διδάσκει Κλασικές Σπουδές και Νεοελληνικές Σπουδές στο University of Maryland College Park,

Από news